Waarom iedereen slachtoffer kan worden van online oplichting: deze psychologische trucs gebruiken oplichters
Een dringend betaalverzoek, een dreigende waarschuwing of een bericht van een bekende: oplichters gebruiken psychologische trucs om je op phishinglinks te laten klikken, persoonlijke gegevens te achterhalen of je geld afhandig te maken. Waarom werken deze trucs en kan het iedereen overkomen?
‘Hoi mam, dit is mijn nieuwe nummer. Mijn telefoon is kapot. Kun je snel geld overmaken? Ik leg het later uit.’ Dit WhatsApp-bericht lijkt onschuldig, maar wordt de afgelopen jaren veel verstuurd door oplichters die inspelen op je bezorgdheid en behulpzaamheid.
‘Oplichters spelen erop in dat het waar kán zijn. Mensen die de trucs kennen, zullen misschien minder snel in een phishingbericht trappen, maar niemand let 100 procent van de tijd goed op’, vertelt cybersecurity-expert Tommy van Steen, Cybersecurity-expert en wetenschapper, aan de Opgelicht?!-redactie.
Deze vorm van fraude heet social engineering: psychologische manipulatie waarbij criminelen inspelen op je emoties om je tot bepaalde acties aan te zetten. “Oplichters spelen met deze trucs in op hoe ons brein werkt. Dat maakt het lastig om ze te doorzien en verklaart waarom het iedereen kan overkomen”, benadrukt Susanne van ‘t Hoff, Cybersecurity-expert en wetenschapper.
Deze psychologische trucs gebruiken oplichters
Dit zijn veelvoorkomende manipulatietrucs bij phishing:
Zich voordoen als een bekende:
Een bericht van je kind of een bekende organisatie wekt vertrouwen. Oplichters misbruiken dit om je waakzaamheid te verlagen.
Nieuwsgierigheid:
‘Er staat een belangrijk document voor je klaar’ of ‘Je hebt een openstaande rekening’. Door informatie achter te houden, proberen oplichters je uit nieuwsgierigheid op een valse link te laten klikken.
Angst voor de gevolgen:
‘Voorkom extra kosten’ of ‘Je rekening wordt geblokkeerd’. Oplichters spelen in op je angst, zodat je uit paniek snel handelt.
Tijdsdruk en urgentie:
‘Betaal binnen 24 uur’ of ‘Maak snel geld over’. 'Door een gevoel van tijdsdruk te creëren, neemt het vermogen om kritisch na te denken af. Je ervaart meer stress en daardoor is het lastiger om een situatie uitgebreid te beoordelen’, legt Van Steen uit.
Vraag aan jou
Ben je weleens meegegaan in een psychologische truc uit een vals bericht?
“Veel phishingberichten geven je eigenlijk een heel makkelijke optie: ‘als je het probleem wilt oplossen, klik dan hier’. Dat staat er natuurlijk niet altijd letterlijk, maar dit is wel waar het op neer komt. Die makkelijke oplossing kan je geruststellen, waardoor je klikt om snel het probleem op te lossen”, vervolgt an Steen bovendien.
Vertrouwen winnen met persoonlijke gegevens
Soms gebruiken oplichters gestolen persoonsgegevens of informatie van sociale media om hun verhaal geloofwaardiger te maken. “Frauduleuze mails lijken een stuk betrouwbaarder als ze gepersonaliseerd zijn. Denk aan een mail over een specifiek item wat je echt onlangs online hebt gekocht. Specifieke informatie vergroot de kans dat je denkt dat het echt is en dat je klikt. Zulke gerichte phishing heet spearphishing”, meldt Van ‘t Hoff aan de redactie. Kloppende informatie is dus geen garantie dat een bericht betrouwbaar is.
‘Dat zou mij nooit gebeuren’
Het is een hele menselijke reactie om te denken ‘Mij gebeurt dat niet’, meldt Sophie van der Zee, Cybersecurity-expert en wetenschapper. “We hebben vaak een gevoel van schijnveiligheid. Ook als je denkt phishing te herkennen, kun je er toch in meegaan”.
Van der Zee onderzocht of je kennis van online veiligheid je helpt wanneer je je er niet bewust van bent dat je getest wordt. Proefpersonen moesten eerst een cybersecuritytest doen en twee weken later kregen zij een phishingmail. Uit het onderzoek bleek dat ruim een derde van de mensen toch inging op de valse mails. Het onderzoek bevestigt kennis van veilig digitaal gedrag er wel voor zorgt dat je phishingmails beter herkent wanneer je oplet, maar niet per se als je niet gefocust bent. "Aandacht speelt een belangrijke rol", meldt Van der Zee.
Oplichters combineren bovendien vaak meerdere trucs. Ook je omstandigheden spelen mee. Ben je moe, druk of afgeleid? Dan herken je signalen van fraude mogelijk minder snel. Soms is één onoplettend moment genoeg, benadrukt Van ‘t Hoff.
Oplichters spelen in op je emoties om vervolgens je gedrag te beïnvloeden. Voel je tijdsdruk of merk je dat je niet meer rustig en helder kunt nadenken? Blijf kalm en voer eerst een aantal controles uit voordat je handelt.’